Na pragu smo godine koja će zvanično biti posvećena fizici. Ova počast za caricu prirodnih nauka predviđena je na svjetskom nivou; na inicijativu Evropskog društva fizičara (EPS) zasijedala je svojevremeno međunarodna unija za čistu i primijenjenu fiziku i usvojila Rezoluciju kojom se 2005. godina proglašava za “Svjetsku godinu fizike” (World Year of Physics, WYP). Svojim autoritetom, iza ove inicijative je stala i Organizacija ujedinjenih nacija i time je akcija dobila maksimalnu kulturnu legitimacija.
Čime je fizika kao naučna djelatnost i kao nezaobilazni školski predmet i pedagoška aktivnost zaslužila ovu neobičnu počast?
Ideja je da se WYP akcijom obilježi stogodišnjica rađanja moderne fizike. Nepodijeljeno je mišljenje da je era savremenih pogleda u fizici počela 1905. godine, kada se svojim uistini revolucionarnim radovima javio Albert Ajnštajn (Albert Einstein, 1879 – 1955). U kratkom razmaku od nekoliko mjeseci, njemački časopis za fiziku Annalen der Physik objavio je četiri rada dotad praktično nepoznatog mladog autora; bili su to tekstovi koji su rearanžirali temelje klasične fizike koji su bili dika dotadašnjeg znanja u prirodnoj nauci i istinski ponos naučnika devetnaestog vijeka.
Prvo se Ajnštajn oglasio radom koji je značio objašnjenje fotoelektričnog efekta, primjenom dotad nezamislivog koncepta da svjetlost može da se pojmi kao skup svojevrsnih čestica. Ubrzo je postalo jasno da ovaj pristup odlučno pokreće razvoj neophodne, kvantne mehanike i, šire, kvantne fizike. Ajnštajn je stao iza pojma koji mi danas zovemo “foton” i koji se prirodno izgovara i među osnovcima u našim školama. Godine 1921. dodijeljena je Ajnštajnu Nobelova nagrada upravo za promociju ideje kvatna energije u rešavanju niza relevantnih fizičkih problema.
Ubrzo se pojavio i rad na temu Braunovog kretanja, u kome je majstorski data ubjedljiva teorijska potvrda egzistencije atomskog svijeta supstancije i napravljena baza za fundamentalne eksperimente koji su ubrzo uslijedili.
Već krajem juna 1905. godine pojavljuje se rad naslovljen O elektrodinamici pokretnih tijela, možda i najčuveniji Ajnštajnov prilog, koji se danas neprestano pominje kao mjesto rađanja ideja slavne specijalne teorije relativnosti, koje će on 1915. godine proširiti i na polje gravitacije, praveći opštu teoriju relativnosti.
Četvrti rad se bavio pitanjem veze energije i mase. U njemu se pojavila formula, jedina važna formula fizike koju danas znaju da napišu i mnogi intelektualci inače udaljeni od matematičkog i tehničkog poligona znanja: Energija je jednaka masa pomnožena sa kvadratom brzine svjetlosti. Svu ozbiljnost ove tvrdnje svijet je shvatio sa razvojem nuklearne tehnologije sredinom dvadesetog vijeka, koja je svoj inicijalni tragični pečat udarila u japanskom gradu Hirošimi.
I ovih nekoliko fakata je dovoljno da se shvati zašto je 1905. godina odabrana kao datum dostojan obilježavanja; nazvana je godina čudesa, čudesna godina – Annus Mirabilis. (Kumim vas, sa dva slova n!) Mnogi su spremni da ovu godinu vide kao godinu najdramatičniju u cijeloj istoriji fizike, a svakako kao početak dvije moćne magistrale koje su oplemenile ljudsku civilizaciju, a to su pravci teorije relativnosti i kvantne teorije.
WYP svečanosti su samo povod da se u našem vremenu posustale intelektualnosti i oronulog humanizma udahnu novi sadržaji i pronađu djelotvorni kapaciteti za mlade naraštaje. Sve ono što bude učinjeno biće na planu revitalizacije fizike kao simbola rasta znanja, emancipacije razuma i oporavka etičnosti. U velikoj akciji na Planeti biće posla, trebalo bi da bude posla, i za male zemlje. Malim državama sâm Ajnštajn je uputio otmenu pohvalu, kao kolektivima predodređenim da ne čine velike gluposti i monstruozne zločine. Male zemlje, sem toga, moraju da drže, i održe, određeni nivo fizike kao legitimaciju neophodne trezvenosti i kao branu od survavanja u nedostojno tehnološko-tehničko sužanjstvo.
Hoće li biti otporâ promociji fizike? Biće, uvijek ih je bilo. Ajnštajnov poduhvat, ne treba zaboravljati, bio je i ostao modernizacijski trend. A kad je modernizacija u izgledu, uvijek je tu i dežurna retrogradna svijest koja te ideje premeće u baba-rogu globalizacije. Poslije takvih inverzija lako je povesti boj za bijeg u prošlost, provincijalizaciju pameti i kolektivizaciju guslanja na plemenskim skupštinama. Ajnštajn je od samih početaka svog intelektualnog angažmana trpio snažne otpore. Povodi su bili svakojaki i izgovori svakojaki – ali je osnovna potka otpora i negacije bio fašizam u najogavnijem vidu. Pred hitlerizmom negantesa bježao je Ajnštajn iz svoje domovine. Za bojati se:
U okolini Crne Gore snažan je zamah anti-ajnštajnovske mobilizacije. Taj pokret je bokserskim metodima na klanovskoj osnovi već dobio dvije runde protiv mlitavog modernizma. Prvo su srbijanske škole podlegne kukavnom pragmatizmu i otvorile vrata u ne-vrijeme i na ne-mjestu, da se pogazi modernizacijski evropski princip separacije nauke i nauka. Sada u istom okruženju, pod lažnom firmom mirenja zabludjele braće, zakonskim je plaštom ogrnut groteskni miks partizana i četnika i prostački pljunut modernizacijski princip antifašističkog ustrojstva savremene Evrope.
Ko se sve nije bacio kamenom na antifašistu Jevreja, tvorca teorije relativnosti! Ali je simptomatično da je prinosa zapjenušanoj blasfemiji bilo i u našem okruženju. Ćuti se o tome oprezno, da je nevjerovatne riječi blaćenja potegao Arhim. Dr Justin Popović, duhovna ikona brdskih svetosavaca. Vodeći rat protiv humanizma (o, tempora…), uvidio je spregu tog učenja sa… relativizmom. Ajnštajnova je teorija, po njemu, kvintesencija sveg skarednog što jeste humanizam kao predvorje nihilizma. Ove nevjerovatne duhovne akrobacije mogu se pročitati u Justinovoj programskoj knjizi Svetosavlje kao filozofija života, koja je vodič savremenog operativnog svetosavlja i na kojoj su se vaspitavali i novi sveci te provenijencije, čitajući o duhovnom sunovratu Alberta Ajnštajna, dok su šetali po jezeru i pored jezera.
U svjetskoj godini fizike operimo se od ovakvih misli i doprinesimo modernizacijskom potencijalu savremene fizike koja je u ovome sjajno paradigmatična: kao konkretna, posebna, lokalna djelatnost ona je istodobno i jedistveno evropski i svjetski proces baštinjenja čistog civilizacijskog supstrata.
Naredna se godina ne smije pročitati kao ču-desna!