Imam u svojoj biblioteci knjigu onog Đorđa Stanojevića. On je objavio u SKZ svoje rukopise iz optike – kompilirao je elementarne zakone koje su poznavali i Stari Grci, ubacio još po nešto, dodao vješto nacrtane skice. Mi ga titulišemo kao fizičara, ali to je sa malo osnove, baš kao kad uporno Teslu zovemo fizičarem a ne elektrotehničarem – inventorom. Još nekoliko ljudi se ovdje prije Drugog svjetskog rata doticalo periferijom fizike, ali mi ne možemo reći da je to vreme obeleženo postojanjem utemeljenih istraživanjima u oblasti fizike kod nas. Sporadične knjige, kao što je ona o teoriji relativiteta Sime Markovića, koje su često najvećim dijelom naučno popularne čine čast lokalnoj kulturi, ali još nijesu zametak istraživanja koja bi bila deo svetske celine razvoja fizike. Za razvoj kulture su Stanojević, Marković i još neki drugi učinili dosta i istorija naše kulture će ih pamtiti (bili su oni i profesori Visoke škole i rektori Beogradskog univerziteta, na primer).
Zato je tačno da su ozbiljna istraživanja kod nas počela u socijalističkoj Jugoslaviji tek posle Drugog svjetskog rata. Institut za nuklearne nauke u Vinči (Srbija, 1948) je takav početak, jedan respektabilni temelj fizike u Srbiji.
Ja radim u tom Institutu, u Laboratoriji za atomsku fiziku, od 1969. godine. Tek diplomirani inžinjer tehničke fizike. Usavršavanje sam nastavio kod dr Božidara Aničina, koji je rukovodio istraživanjima talasa u plazmi. On mi je pričao kako su skromni bili kadrovski potencijali fizike u Srbiji na početku vinčanskog perioda. To stanje je upečatljivo prikazao jednim primjerom. Institut je počeo, dok se još nazivao imenom Borisa Kidriča, sa izdavanjem internih publikacija (preliminarni rezultati istraživanja). Te IBK članke i sam sam kasnije pisao; bile su mi lično korisne, jer sam pekao zanat na tom nivou, kao i svi drugi saradnici. Ali ovo sam htio da naglasim. Aničin mi je rekao da je jedna od prvih publikacija, čini mi se i prva, objavila rezultat koji je bio ne nešto mnogo iznad tvrdnje koja je u osnovi Pitagorine teoreme. “Slušajte, Vukota, kad Vam kažem – to je bila samo Pitagorina teorema, taj rezultat.” Govorio je moj master ovako, ali bez ikakve zluradosti, bez ironije – prosto mi opisujući fakte.
No, važno je početi. Vrlo brzo je rastao kvalitet istraživanja, vještina pisanja naučnih radova i opšti nivo znanja. Bitno je htenje. Država je poslala bistre pojedince da uče zanat fizičara i stiču naučne titule u Britaniji, Francuskoj, SSSR. Ah, slala je Srbija stipendiste u Evropu i u međuratnom periodu, i prije Velikog rata. Ali je razlika sada bila bitna: na usavršavanje su išli zaposleni u našem institutu, i tamo su se i vraćali. Aničin je mnogo mjeseci proveo u Šefildu. I vratio se kao velemajstor istraživanja i rukovođenja ekipom istraživača. Zbilja sam se divio njegovim sposobnostima, koje su bile praćene skromnošću i dobronamjernošću. Na taj način imamo šezdesetih godina već solidne naučne radove u međunarodnim okvirima, koje potpisuju naši ljudi. Moje ime kao autora na evropskoj sceni fizičara se pojavilo 1971. godine, nekih dvadesetak godine od pojave prvih lokalnih publikacija u Institutu. Išlo se dugim koracima napred, u pravom smeru. (Važno je početi, da ima ko da počne, i da postoji ozbilja namjera države da podrži razvoj egzaktnih istraživanja, u skladu sa svjetskim trendovima.)
Institut u Vinči je značio mnogo i za ubrzan razvoj obrazovanja u Republici. Bio je značajan modernizacijski trend i tempo trenda prosvećivanja kod nas. Kad smo se jednom okrenuli u Laboratoriji za atomsku fiziku, vidjeli smo da smo iznjedrili i četiri univerzitetska profesora sa međunarodnih rangom iskustvom u tumačenju fizike (Aničin na mašinskom fakultetu, Tošić na elektrotehničkom, Cibin u Podgorici, Babović u Kragujevcu). I slični kadrovi iz drugih vinčanskih soba su izlazili. Da ne pominjem ljude Instituta za fiziku iz Beograda, koji je takođe socijalistički proizvod.
Da, kasnila je prirodna nauka i ukupna egzaktnost kod nas, ali se ozbiljnim naporima mogao razvoj i ubrzati i bio je ubrzan.
Kao što se naknadnom temeljnom aljkavošću dobar nivo može i upropastiti.
(P.S. 20. aprila 2018. održana je u Skupštini Srbije svečanost: Institut za nuklearna istraživanja “Vinča” je obeležio 70 godina postojanja, odnosno pravljenja prve laboratorije u “Vinči”. Institut je i danas multidisciplinaran i ima 800 zaposlenih, od kojih su 532 doktori nauka i doktorandi.
Predsjednica Parlamenta Gojković je rekla da je “Vinča” ponos Srbije (neodmerena izjava) i da dobro predstavlja ime države u svetu i dodala da mnogo govori “sama činjenica da je prvi računar u onoj zemlji (kojoj?) napravljen u ‘Vinči’ i da je Jugoslavija samostalno napravila nuklearni reaktor u ‘Vinči’ (netačno)”.
